De internationalisering van e-reading nadert met rasse schreden

Ik was eergisteren een van de 300 deelnemers aan het e-reading event in Nederland. Uitermate interessant. Er verschenen al heel wat interessante verslagen (zie o.a. http://www.boekenvak.be/nieuws/verslag-van-het-e-reading-tablet-event ). In deze blog wil ik ingaan op mijn belangrijkste conclusies uit het event.
En die conclusie is dat de internationale spelers met rasse schreden hun weg aan het maken zijn in Vlaanderen en Nederland. Wat Apple kan presenteren op het vlak van e-reading via de iPad is genoegzaam bekend. Dat Amazon marktleider is met de Kindle en in de loop van 2012 de Nederlandstalige markt gaat betreden is ook geen groot geheim voor wie de zaken een beetje volgt. Maar wat Google op het event presenteerde met Google Play is toch wel indrukwekkend. Google play gaat de Android Market vervangen en zal een geïntegreerd aanbod bieden van muziek, films, e-boeken en apps. Het is het antwoord van Google op iTunes en de app-store van Apple. Op dit moment enkel operationeel in de VS, maar binnen enkele maanden ook actief in Europa. Google biedt de mogelijkheid om e-boeken te kopen en op gelijk welk toestel te lezen: op je desktop, je tablet en zelfs op een e-reader (behalve de Amazon Kindle uiteraard). Het betalingssysteem is al even eenvoudig als bij Apple: met 2 kliks heb je betaald. Een sterke propositie. Maar ook de grote internationale speler Kobo (recent opgekocht door Japanse Rakuten) heeft een zeer aantrekkelijk aanbod. Zij verkopen mooie, handige e-readers en gaan daarvoor allianties aan met lokale boekverkopers. In Frankrijk is dat met FNAC, in Nederland met Libris. Of de Libris-boekhandels nog veel e-boeken gaan verkopen betwijfel ik sterk, want éénmaal een Kobo-reader aangeschaft, ga je direct vanop je toestel naar de Kobo-shop en klaar is kees. Kobo zet erg sterk in op het sociale karakter van het lezen, met mogelijkheden tot uitwisseling via Facebook, twitter e.d. Je kan ook zien welke andere mensen hetzelfde boek aan het lezen zijn, je kan je eigen leesstatistiek bekijken enz... Deze statistieken kunnen ze ook terugkoppelen naar de uitgevers, wat natuurlijk marketinggewijs erg interessant is. Leuk is ook dat Kobo heeft berekend hoeveel een gemiddeld uurtje e-reading kost: dat komt ongeveer op € 0,5 per uur. Dat biedt natuurlijk mogelijkheden voor verhuurmodellen en voor Spotify-achtige applicaties binnen Kobo.
Kortom: Google, Amazon, Apple en Kobo, deze vier grote internationale spelers zullen in de loop van 2012 de digitale lezer gaan bewerken met hun aantrekkelijke toestellen en systemen. 
Wat kan de lokale boekhandel hier nog tegen beginnen?
Je moet als boekhandel een totaal andere koers gaan varen. En daarover hield Michaël Van Everdingen van LG Europe een zeer interessante presentatie. De boekhandel moet gaan inzetten op genot. Hij moet de digitale informatie binnentrekken in zijn winkel en deze gebruiken om de klant een groter genot te bieden binnen zijn winkel. Hij moet sterker inzet op zijn lokale binding met de lokale lezer en deze via alle mogelijke kanalen van sociale media tot een fan maken, zodat men eerder zal kiezen voor de lokale boekhandel dan voor de grote internationale spelers. Boekverkopers moeten ook meer cultuurverkopers worden, want de omzet die men gaat verliezen aan de grote jongens, die moet je terugvinden bij andere cultuurproducten. Geen gemakkelijke opgave. Maar vanuit Boek.be zullen we ook deze piste maximaal ondersteunen. De grote spelers proberen te bekampen op hun terrein heeft tot geen zin. Je moet het terrein verleggen naar de lokale community en daarmee je banden versterken als speler in het lokale culturele leven. Op dat terrein heeft de boekhandel nog een toekomst. Wellicht zullen er minder overeind blijven, maar er blijven maar weinig keuzemogelijkheden over.

Hoe belangrijk is het agency model?

Het Amerikaanse ministerie van Justitie heeft Apple en de vijf grootste Amerikaanse uitgevers enkele dagen geleden gemeld dat ze met rechtszaken zouden komen. De bedrijven worden ervan verdacht de prijs van e-boeken kunstmatig verhoogd te hebben. Sindsdien  woedt er een heftig debat in de Verenigde Staten over het agency model dat Apple heeft gesloten met de grootste Amerikaanse uitgevers. De zaak draait om het feit dat uitgevers na de intrede van Apple op de boekenmarkt overgeschakeld zijn op een prijsbeleid waarbij de uitgever de prijs vaststelt en de verkopende partij een deel van de verkoopprijs als marge krijgt. Een model dat in Europa al jaar en dag wordt toegepast. Tot dan toe was het in de VS de praktijk dat de verkopende partij de prijs bepaalde. Dit stelde vooral Amazon in staat om de prijzen laag te houden en zo een groot marktaandeel te verkrijgen. De Amerikaanse overheid vermoedt nu dat deze afspraken tot prijsverhogingen gezamenlijk genomen zijn, waardoor mededingingswetten geschonden zouden zijn. Ook in Europa dreigen sommige autoriteiten met een rechtszaak vanwege precies dezelfde praktijken, meldt ereaders.nl.

Ik denk dat in geval men in Europa men een gelijkaardige aanval zou gaan inzetten vanuit de Europese commissie tegen het agency model, men de basis waarop het ruime en rijke uitgavenbeleid in Europa is gebaseerd, compleet op de helling gaat zetten.

Quasi geen enkele Europese e-boekenwinkel zal de concurrentie nog kunnen aangaan met de grote spelers zoals Amazon, Google en Apple, waardoor het culturele landschap compleet gaat verengen. In dat geval zal het Amerikaanse economische model van de boekensector zich ook in Europa gaan uitrollen. Het is bv. zo dat in de VS, dat vele keren groter is en vele keren meer inwoners heeft, er heel wat minder boekhandels zijn dan in Duitsland. Is het dat wat Europa moet nastreven?

In de long run zullen de grote verliezers, zoals ook Mike Shatzkin aanhaalt in zijn artikel, de auteurs zijn. Zij gaan hun inkomsten drastisch zien dalen. Een studie over het inkomen van de auteur in Vlaanderen heeft vorig jaar al aangetoond dat de situatie van de auteurs alles behalve rooskleurig is. 

Deze kwestie raakt ook aan een grote paradox: hoewel de vrije concurrentie een belangrijke drijfveer is van de vooruitgang, lijdt deze concurrentie onherroepelijk tot monopolievorming. En het monopolie is het slechtste wat de consument kan overkomen. Zo ook is het in het e-boeken landschap. Voor de komst van het agency model voor e-boeken beschikte Amazon over een marktaandeel van 90% van deze markt in de VS, omdat ze maar één objectief voor ogen hielden: marktaandeel veroveren om op die manier op de lange termijn een monopoliepositie te kunnen innemen.

Scott Turow, de voorzitter van de Amerikaanse auteursvereniging geeft het zeer goed aan in zijn blog:

Op twee jaar tijd is het marktaandeel van Amazon gedaald naar 60% in de VS. Klanten profiteren van de verrassend innovatieve e-readers en tablets van Barnes & Noble's. Brick-and-mortar boekhandels beginnen te concurreren door middel van hun partnerschap met Google, zodat de trouwe klanten e-boeken kunnen kopen aan de zelfde prijs als bij Amazon. Self-publishing auteurs hebben hier ook van geprofiteerd, omdat Amazon zijn royalty-tarieven meer dan verdubbeld heeft vanuit het concurrentieoogpunt. Het agency model heeft met andere woorden eerder de concurrentie aangewakkerd en het monopolie afgezwakt dan omgekeerd.

En wat met de lezer? De lezer krijgt lagere prijzen. Maar wat hij niet ziet is wat er niet meer zal zijn, wat niet meer gepubliceerd zal worden. Sommige van de betere boeken zullen niet meer geschreven worden. Moeilijk genres als essays, dieper gravende non-fictie, grote biografieën enz… Zullen zij nog verschijnen?

Ik denk dat we op Europees niveau de rijkdom van onze boekencultuur moeten beschermen. En de verdediging van het agency model lijkt me daar een zeer belangrijk onderdeel van te worden.

Voorlopig zijn er nog geen aanwijzingen dat dit door de Europese commissie echt al op de agenda wordt geplaatst, maar waakzaamheid lijkt me geboden.

Wat telt is online of offline verkoop

Vandaag las ik een interessante blog van Mike Shatzkin.
http://www.idealog.com/blog/libraries-and-publishers-dont-have-symmetrical-interest-in-a-conversation
Hoewel deze blog hoofdzakelijk gaat over de relatie tussen bibliotheken en uitgevers in de digitale wereld, op zich ook een zeer interessant en belangrijk onderwerp, werd mijn aandacht getrokken op een ander element.
Hij schrijft nl. het volgende: "De juiste manier om na te denken over hoe de toekomst wordt vorm gegeven is niet te kijken naar de splitsing tussen ebooks en gedrukte boeken. Dat is misleidend. Waar het om gaat is het onderscheid tussen boeken gekocht in de boekhandel en boeken online gekocht. Boeken online gekocht zijn zowel print als ebooks." Deze benadering zette mij aan het denken en ik denk dat Shatzkin wel eens gelijk zou kunnen hebben. We zien dat in Vlaanderen de online verkoop met 90% is gestegen in 2011. Nu wordt reeds 7% verkocht online. In Nederland is het al meer dan 10%. Als de groei van het e-boek zich doorzet dan kan dat alleen maar toenemen. Sommigen verwachten dat binnen 5 jaar bijna 50% van de boeken (papier en digitaal) online zullen gekocht worden. Dit zal de boekenmarkt behoorlijk door mekaar gooien. De kleine boekhandel zal het erg moeilijk krijgen als hij zich niet op een specifieke niche kan toeleggen. Schaalvergroting is bijna de evidentie zelve. Samenwerking met diverse andere spelers dringt zich op. De boekhandel gaat zwaar moeten inzetten op beleving en op instrumenten om de boekenliefhebber te bewegen de stap naar de winkel te zetten en niet vanuit zijn luie zetel te bestellen. Daarom werkt Boek.be aan een uitgebreid programma van "digital signage", digitale bewegwijzering in de boekhandel. Meer informatie volgt later. 
Maar dit zal niet alleen een effect hebben op de boekhandel. Ook de uitgevers gaan hun business totaal zien veranderen. De verhoudingen tussen de diverse spelers gaat compleet door mekaar worden gegooid. Daarover organiseert Boek.be ism. het Boekenoverleg en de KVB op 23 april 2012 De Staat van het Boek in de Singel in Antwerpen. (Op 24/04 loopt een gelijkaardig programma in Amsterdam)  "Wat is mijn meerwaarde in de keten van de toekomst?" Auteurs, uitgevers, boekverkopers, bibliothecarissen en lezers gaan met mekaar in debat over de toekomst van het boekenvak. Een belangrijke afspraak die je niet mag missen.

De juiste cijfers over de boekenverkoop in januari 2012

De cijfers die GfK vorige week verspreidde voor wat betreft de maand januari 2012 zijn zeer verontrustend en hebben voor behoorlijk wat onrust in het boekenvak gezorgd. Een daling van 23,1% ten opzichte van vorig jaar zou ronduit dramatisch zijn. We hebben een en ander verder uitgezocht en het blijkt, ook volgens GfK dat deze grote terugval voor een belangrijk deel te wijten is aan de “period mapping” die GfK wereldwijd (en dus ook in België) hanteert.

In 2011 begon de maand januari reeds op 27/12/2010. Hierdoor waren er 5 dagen van de eindejaarsverkoop opgenomen in de cijfers van januari 2011.

In 2012 begint de maand januari op 2/01/2012, waardoor er een hele week aan goede verkoopcijfers wegvalt.

Als je die week er toch bijneemt, dan kom je tot iets meer realistische cijfers, zijnde een daling van -5,2% in omzet en – 7,6% in afzet.

Dit zijn natuurlijk ook rode cijfers en als zodanig zetten ze ook aan tot voorzichtigheid, maar ze beantwoorden alvast meer aan de realiteit dan de alarmerende cijfers van GfK.

Daarenboven weten we ook uit het verleden dat bij winterweer de consumenten minder de deur uitgaan. Maw. de koudegolf van de voorbije weken merken we ook in de verkoopcijfers van januari.

De daling manifesteert zich in quasi alle genres, met twee uitschieters: NUR600 (non-fictie professioneel): - 13,8% en NUR200 (kinderboeken): - 8,9%.

Als we naar de marktkanalen gaan kijken, dan merken we eenzelfde daling bij de boekhandels (-5%). De entertainment specialists dalen iets meer (- 6,2%) en de grootwarenhuizen zitten op – 5,7%.

Er zijn dus geen grote verschillen tussen de marktkanalen. Eenzelfde daling manifesteert zich in alle kanalen.

We kunnen ook nog een andere manier van berekenen toepassen, meer bepaald de maand januari laten lopen in 2012 van 2/01/2012 tot 29/01/2012 en in 2011 van 3/01/2011 tot 23/01/2011. Zijnde dus enkel de weken 1 tem 4 in de beide jaren. Dan kom je op een vergelijkbaar resultaat: - 6,6% in omzet en -8,9% in afzet.

Conclusie: januari 2012 was een maand met een behoorlijke daling in de boekenverkoop, maar niet zo catastrofaal als op het eerste gezicht was gebleken.

2012 kondigt zich aan als een moeilijk jaar voor het boekenvak. Sowieso zitten we in 2012 met een moeilijke jaarindeling. In 2011 waren er 53 weken in de period mapping van GfK, terwijl we in 2012 maar 52 weken kennen. Dit betekent dat we sowieso al een daling van 2% kunnen verwachten.

Verkoop literatuur stijgt met 12,5% in Vlaanderen

Bij het publiceren van de cijfers van de boekenverkoop in 2011 vorige week, publiceerde De Standaard een opvallende vergelijking van de top 10 van Vlaanderen en die van Nederland. In Nederland staat de literatuur prominent vooraan, terwijl dit in Vlaanderen is weggelegd voor de kookboeken en de strips. Is het echt zo slecht gesteld met de verkoop van literatuur in Vlaanderen? Het leek me nuttig om eens dieper te graven in de cijfers van de verkoop van literatuur in 2011. (Cijfers van GfK).

Wat valt op?
De omzet van de literatuur stijgt globaal met 12,5%. De meeste subgenres stijgen. Maar qua omzet zijn vooral de literaire fictie (NUR 300-309) en de spannende boeken (NUR 330-339) van groot belang.



De verkoop van literaire fictie stijgt met 15,5%. Dit is des te opvallender omdat we merken dat dit niet zo zeer het effect is van de top 100, laat staan van de top 10. De omzet van de 100 meest verkochte literaire boeken bedraagt slechts 51% van de top 100 verkoop in 2010. Het wegvallen van de Millenium trilogie (Stieg Larsson) speelt hier zeker een rol. Maar ook toppers zoals Duizend Schitterende zonnen (Housseini) komen nog niet direct voor in de top 100. Des te meer is het opvallend dat niettegenstaande het wegvallen van deze toppers, de verkoop van de literatuur toch merkelijk is gestegen. Er is dus zeer veel interesse in literatuur, maar de toppers kennen niet het succes van de (weggevallen) toppers van 2009 en 2010. Men is duidelijk nog op zoek naar nieuwe sterauteurs, maar de Vlaamse literatuurminnaar heeft die nog niet gevonden.

Opvallend is ook de grote stijging bij de literaire non-fictie: +44%. Dit is dan wel voor een belangrijk deel toe te schrijven aan een aantal succestitels. Meer bepaald de biografie van Steve Jobs speelt hier een belangrijke rol is. Dit boek heeft het dubbel aantal exemplaren verkocht dan de nummer twee in de bestsellerslijst van dit genre. De afzet van de top 10 is in 2011 met 40% gestegen tov. 2010. Zoals dikwijls moeten we in de boekenwereld vaststellen dat het succes van een genre dikwijls met een beperkt aantal titels verbonden is. Specifieke dramatische gebeurtenissen kunnen hierbij ook een belangrijke rol spelen, zoals nu het overlijden van Steve Jobs.

Literatuur wordt hoofdzakelijk gekocht in de boekhandel. Dat was in 2011 niet anders. De boekhandel blijft met 88% marktaandeel nog steeds het belangrijkste verkoopkanaal voor literatuur. De literatuurverkoop via de boekhandel is met 9,7% gestegen. Niet slecht.
Maar opvallend is wel dat bij de entertainment specialist de omzet bijna is verdrievoudigd (+ 292% ). Vooral de literatuur algemeen en de spannende boeken doen het hier zeer goed. Hoewel hun marktaandeel binnen dit genre nog vrij klein is (5%) is een verdrievoudiging toch wel zeer opvallend.

Conclusie: het is niet omdat de literaire boeken niet in de top 10 verschijnen dat het slecht gaat met de verkoop van literatuur in Vlaanderen. Wat wel opvalt is dat de toppers het behoorlijk minder goed deden in 2011dan in het verleden. Maar daartegenover staat dat de verkoop in de breedte duidelijk is toegenomen en dat is op zich een goede zaak: de Vlaamse lezer vindt zijn gading in een breed literair aanbod!

250.000 tablets verkocht in Vlaanderen sinds maart 2010

Eind 2011 zullen er ruim een miljoen tablets verkocht zijn in de Nederlandse markt en 250.000 in de Vlaamse markt. Dit alles op minder dan 2 jaar tijd, want de eerste tablets zijn pas in maart 2010 op de markt gebracht. Dit staat te lezen in GfK Jaargids 2012. 

Binnen de markten die GfK meet, vormen tablets de meest explosief groeiende productgroep. De verkopen hiervan groeiden sneller dan bijvoorbeeld de digitale camera, de platte tv, de smartphone en de mobiele navigatie-apparaten. De groei overtreft ook de verwachtingen: in maart werd voorspeld dat er eind dit 2011 750.000 tablets verkocht zouden zijn. De werkelijkheid ligt flink hoger.

De e-reader is dit jaar, zoals voorspeld, overvleugeld door de tablet. Eén op de zes leesapparaten was een e-reader. In de eerste negen maanden van dit jaar zijn in de Benelux bijna 539.000 leesapparaten verkocht, waarvan 450.000 tablets. Qua omzet zorgden de e-readers tot en met september voor bijna 14 miljoen euro tegen tablets voor maar liefst 213 miljoen euro.

Sinds het verschijnen van de eerste e-reader op de Nederlandse markt, september 2009, zijn er 265.000 e-readers verkocht. Dat betekent dat er inclusief de tablets ruim anderhalf miljoen apparaten zijn waarop mensen digitaal kunnen lezen, nog afgezien van de smartphones.

Toch blijft de verkoop van e-boeken achter. In de eerste drie kwartalen van 2011 zijn er ruim 600.000 e-boeken verkocht tegen zo’n 33 miljoen papieren boeken. Het marktaandeel van e-boeken eindigt dit jaar naar schatting op 1,3 procent in Nederland. In Vlaanderen ligt dit wellicht lager.
De vraag is dan ook: hoe komt het dat de verkoop van e-boeken achter blijft op de introductie van de toestellen?
Deels heeft dit te maken met het lage aanbod. De 8.500 Nederlandstalige titels maken maar 6 procent uit van het totale Nederlandstalige titelaanbod in de Benelux. Te veel boeken zijn digitaal nog niet verkrijgbaar.
Ook de strenge beveiliging wordt door consumenten genoemd als een drempel.
Het gevaar is dan ook zeer reëel dat steeds meer consumenten zich gaan voorzien op piratensites. Als het aanbod niet snel groeit en via social drm gemakkelijker toegankelijk wordt aangeboden, dan gaat de boekensector dezelfde weg op als de muzieksector: massale piraterij.

Ook de prijsstelling is belangrijk. In Nederland is in de toptien een grote rol weggelegd voor e-boeken die bij winkelketens met korting worden verkocht, bijvoorbeeld met tien tegelijk voor een actieprijs. In de toptien van meest gedownloade boeken van het eerste halfjaar van 2011 staat ook het gratis Boekenweekgeschenk De kraai van Kader Abdolah.

GfK ziet voor de e-readers een toekomst als kernproduct om digitaal te lezen. Een basic apparaat tegen een aantrekkelijke prijs tussen de 100 en 150 euro. Zolang de prijs van een e-reader op goede afstand blijft van die van tablets, is er een goede kans dat dit apparaat aantrekkelijk blijft om ‘erbij’ te kopen. Want de tablet is minder handig omwille van het gewicht en het formaat om er veel op te lezen. Ook de leeskwaliteit blijft ver achter bij die van e-readers. Maar de komende jaren zullen er zeker toestellen met leesvriendelijker schermen op de markt komen waardoor de voorsprong van de e-reader kleiner wordt.

Wordt 2012 een turbulent boekenjaar?

Het boekenvak in Vlaanderen kan met enige tevredenheid terugblikken op het voorbije jaar 2011. Met een lichte stijging van +/- 0.5% in de boekenverkoop doen we het vrij behoorlijk en heel wat beter dan de ons omringende landen. Maar 2012 kondigt zich aan als een turbulent jaar. De nervositeit in het boekenvak neemt zienderogen toe. Dit is te wijten aan drie belangrijke elementen die dreigen samen te vallen.
1. Nieuwe grote spelers betreden de markt.
Eind 2011 is Bol.com, de grootste Nederlandse internetboekhandel, actief geworden op de Vlaamse markt. Dat heeft er al voor gezorgd dat ook Standaard boekhandel een webshop heeft opgestart. Maar in de loop van 2012 betreedt ook de grootste internationale webwinkel het Nederlandstalige domein. De reputatie van Amazon is gekend: zij proberen met gigantische kortingen een zo groot marktaandeel te verwerven. Marktaandeel opbouwen primeert bij hen op marge. Vermits zij vanuit Luxemburg opereren, zijn zij niet gebonden aan de vaste boekenprijs, waar Bol.com die vanuit Nederland opereert, wel aan gebonden is. Dat dit voor de nodige verschuivingen in de markt zal zorgen is nu al duidelijk. Wie marktaandeel zal verliezen is ook duidelijk: iedereen die nu op de markt zit! De vraag hierbij is: hoeveel omzetverlies kunnen een aantal zelfstandige en kleinere boekhandels nog dragen vooraleer zij kopje onder gaan? Het feit dat CoLibro omwille van interne tegenstellingen wordt ontbonden in zijn huidige vorm, verhoogt natuurlijk niet de slagkracht van de zelfstandige boekhandel in Vlaanderen. Hopelijk vinden zij, wellicht vanuit noodzaak, opnieuw een samenwerkingsverband. Want dat samenwerking de enige mogelijkheid is om te overleven voor een aantal partijen, lijkt me vrij evident.
2. De economische crisis en besparingen zullen in 2012 effectief gevoeld worden.
Door het ontbreken van een federale regering, zijn de Belgen tot nu toe van grote besparingsmaatregelen gespaard gebleven. Maar deze zitten er duidelijk aan te komen vanaf 2012. Er is onzekerheid bij uitgevers en boekverkopers over het effect hiervan op de boekenverkoop. Het is onduidelijk wat het aandeel is van de crisismaatregelen op de dalende boekenverkoop in Nederland. Maar dat er een verband is, lijkt me onmiskenbaar het geval. Iedere uitgever en boekverkoper probeert zich hiertegen te wapenen en probeert alles uit de kast te halen om zijn boeken en zijn winkel naar voren te schuiven. Een logische reactie. Het tegendeel zou pas verbazing wekken.
3. De digitalisering van het boek

Naast de conjunctuur crisis is het ook voor velen nog onduidelijk wat de gevolgen zullen zijn van de groei van het e-boek in Vlaanderen. De meesten gaan er van uit dat dit maar gestaag zal stijgen en maar een matige invloed zal hebben op de markt. Maar zij zouden zich wel eens kunnen vergissen. Internationaal gaat het zeer hard. De ereaderverkoop is in 2011 verdubbeld.

Om dan nog te zwijgen van de groeiende verkoop van tablets. Dat mensen met een ereader en/of een tablet ook meer e-boeken gaan kopen is de logica zelve.

Deze drie elementen zorgen er voor dat de nervositeit in het boekenvak groeit. De onzekerheid over de toekomst speelt een grote rol. De vraag is dan ook of het veld hierdoor niet uit mekaar zal worden gespeeld en dat korte termijn maatregelen zullen gaan primeren op een langere termijn visie. 

Dit merken we reeds naar aanleiding van de perikelen rond de Literaire Lente 2012, waarbij WPG en VBK  zich hebben teruggetrokken uit deze collectieve promotieactie van Boek.be. 

Zullen de uitgevers zwichten voor de vraag van Amazon om grotere kortingen toe te staan, zodat zij boeken met gigantische kortingen op de markt kunnen brengen? Zal er een prijzenoorlog op het internet ontstaan? Zal Bol.com zich vestigen in Vlaanderen of kopen zij een andere internetwinkel op? Zijn uitgevers er zich voldoende van bewust dat het verdwijnen van een groot aantal fysieke verkooppunten drastische gevolgen kan hebben op de totale verkoop van het boek?

Het zijn tal van vragen waarop we vandaag geen antwoord kennen.

Feit is dat het boekenvak in Vlaanderen veel te danken heeft aan een gezamenlijke aanpak waarbij vooral vanuit de keten wordt nagedacht. Recent verscheen volgende stukje in Boekblad, bij de bespreking van het boek De Winst van de Lezer:

"...Vlaanderen [heeft] een voorsprong genomen op Nederland - juist omdat ook Boek.be het boekenvak als één keten ziet. Dat is misschien gedwongen door de omstandigheden, omdat het vak door zijn omvang zich alleen een overkoepelende branchevereniging kan veroorloven (de Vlaamse Auteursvereniging heeft ook onderdak gevonden bij boek.be), maar de de organisatie slaagt er mooi wel in om die omstandigheden tot zijn voordeel aan te wenden."

2012 wordt een boeiend, maar spannend jaar, wellicht vol verrassingen.