Het einde van een concentratiebeweging in het boekenvak?

Vandaag maken WPG en Paulien Loerts (Singel Uitgeverij) bekend dat vier befaamde uitgeverijen uit de WPG-groep worden verzelfstandigd. Het betreft uitgeverijen Querido, de Arbeiderspers, Nijg & Van Ditman en Athenaeum - Polak & van Gennep. Niet de minste uitgeverijen als je het literaire veld in de Lage Landen bekijkt. De boekenverkoop in Nederland kent al een aantal jaren een stevige dalende tendens. In het eerste kwartaal van 2014 zet deze tendens zich nog versterkt door. Met een daling van - 10,2% in omzet en een daling van - 11,4% in afzet, betekent dit een stevige knauw in de verkoop. Met de problemen van de Polare-winkels en ECI er bovenop (en ook ten dele als oorzaak) betekent dit dat heel wat Nederlandse uitgevers in zwaar weer belanden. Maar wat merken we? Het zijn in de eerste plaats de grote concerns die de grootste klappen moeten incasseren. Door de concentratiebeweging van de voorbije jaren is de overhead bij deze uitgevers vrij groot geworden. Een sanering dringt zich op, maar dit is niet op één, twee, drie geregeld. Kleinere zelfstandige uitgevers kunnen sneller inspelen op de veranderende omstandigheden en kunnen sneller bijsturen. Het is dan ook niet onbegrijpelijk dat WPG kiest voor de verkoop van een aantal uitgeverijen. Op die manier kunnen ze sneller uit de rode cijfers geraken en opnieuw een leefbare uitgeverij gaan uitbouwen. Boekenvakkers en boekenliefhebbers vragen zich uiteraard af of dit de kwaliteit van het uitgavebeleid ten goede kan komen. Ik denk het wel, zeker op iets langere termijn. Het boekenvak bevindt zich nl. op het snijvlak van cultuur en economie. Passie is een cruciaal begrip. In grote uitgeefgroepen is het soms moeilijker om die passie ten volle te kunnen uitwerken, hoewel er uitzonderingen zijn die de regel bevestigen.
Zal deze beweging van verzelfstandiging zich doorzetten de komende maanden en jaren? Dat is moeilijk te zeggen. In de Angelsaksische boekenwereld merken we dat de concentratie zich daar wel verder doorzet (zie o.a. J.B. Thompson in The Merchants of Culture). De toenemende digitalisering vraagt natuurlijk wel de nodige middelen en het nodige volume. Feit is dat we op dit ogenblik de boekensector in volle beweging is. Als iedereen zijn focus blijft behouden op de kwaliteit en op de wensen van de lezer, dan geraken we wellicht door de storm.

Wordt de gereglementeerde boekenprijs een feit?

Een gereglementeerde boekenprijs. Het is een onderwerp dat al decennialang de gemoederen beroert in de Vlaamse boekensector. Blijkbaar zijn we er nu dichterbij dan ooit. Toch als we de politici mogen geloven die op 21 maart in debat gingen op de Staat van het Boek in het Vlaamse parlement. Zie het artikel in De Standaard hierover. N-VA, CD&V, Groen en SPa pleiten allemaal voor een gereglementeerde boekenprijs. Enkel Open VLD bij monde van Jean-Jacques De Gucht is tegen. "Je kan van een liberaal toch niet verwachten dat hij hier voor is," antwoordde hij. Moderator Joris Vergeyle wees hem er op dat de Franse gastspreker Nicolas Georges net vertelde dat in Frankrijk alle partijen van uiterst links tot uiterst rechts unaniem voor zijn. Dus ook de Franse liberalen. De Gucht antwoordde met een cynische grap: 'Liberalen zijn erg sterk in het onderling verschillen van mening'.

Volgens Paul Delva (CD&V) en Marius Meremans (N-VA) kan het zelfs snel gaan en is dit een belangrijke maatregel om de verschraling van het boekenaanbod tegen te gaan. Yamila Idrissi (SPa) en Bart Caron (Groen) legden vooral de klemtoon op het belang hiervan voor de boekhandel.

Eerder die namiddag had Nicolas Georges, Directeur van het Franse Ministerie van Cultuur, afdeling DGMIC, een uitvoerige uiteenzetting gegeven over de diverse redenen waarom men in Frankrijk deze maatregel al sinds 1981 verdedigt. Hij argumenteerde erg sterk dat deze maatregel niet in strijd is met de vrije markt en de vrije concurrentie. Met de vaste prijs wordt het prijsbeleid bij de uitgevers gelegd en niet bij de retail. De uitgevers bepalen de prijs en niet de grote discounters à la Carrefour of Makro. Ze gaan de onderlinge concurrentie aan op het vlak van kwaliteit en assortiment. Dit geldt ook voor de boekhandels. Maar deze maatregel lost niet alle problemen op. Georges wijst er op dat de laatste jaren met de druk op de consumentenbesteding, de prijs van de boeken veel minder stijgt dan de inflatie. Uit schrik voor een dalende verkoop houden de uitgevers de prijzen van boeken zo laag mogelijk. Maar de kosten van de boekhandels (huur, energie, personeel...) volgen wel de index. Hierdoor daalt de marge van de boekhandel. De gemiddelde nettomarge van de Franse boekhandel is gedaald naar 0,5%, wat erg laag is. Volgens Georges zijn het niet in de eerste plaats de onafhankelijke boekhandels die hiermee in problemen komen, maar vooral de ketens. Virgin is gesloten en de groep chaPitre met 75 winkels is failliet gegaan. Met allerlei steunmaatregelen is men er in geslaagd om de helft van deze winkels op zelfstandige basis te laten herstarten. Er is dus een veelheid van maatregelen nodig om de positie van de boekhandel te versterken.

De kans is reëel dat de volgende Vlaamse regering een gereglementeerde boekenprijs gaat inschrijven in zijn regeringsprogramma. Deze maatregel heeft het voordeel dat hij geen budgettaire gevolgen heeft. Toch niet op het Vlaamse niveau. De budgettaire gevolgen situeren zich wel op lokaal niveau, bij de (hoofdzakelijk gemeentelijke) bibliotheken. Daar zullen de buitensporige kortingen die vandaag worden afgedwongen, niet langer mogelijk zijn. Gelukkig voor de boekhandel. Op basis van een gedegen cijferonderzoek presenteerde Carlo Van Baelen op De Staat van het Boek de kerncijfers van de Vlaamse boekhandel. Met een brutomarge van 31,5% is het gekkenwerk om kortingen te voorzien van 25 à 30% voor bibliotheken. De boekhandel werkt in dat geval met verlies. Dit alles zorgt er voor dat de nettomarge van de Vlaamse boekhandel vandaag slechts 1,5% bedraagt, amper voldoende om te overleven. Hopelijk groeit ook bij de lokale politiek het besef dat een boekhandel in de winkelstraat een belangrijke culturele functie heeft. 

Kortom, een gereglementeerde boekenprijs zou de Vlaamse boekhandel iets meer ademruimte geven, als deze ook inhoudt dat structurele aankopen van bibliotheken en scholen aan een maximale korting worden gekoppeld, zodat de nettomarge naar een normaal niveau kan groeien. Benieuwd of de beloftes van 21 maart op de Staat van het Boek de komende regeringsvorming zullen overleven.

Bijna dubbel zoveel boekhandels in Nederland als in Vlaanderen (per inwoner)

Regelmatig krijg ik de vraag: kan je het aantal boekhandels in Vlaanderen eens vergelijken met de situatie in Nederland? Met de Boekenweek in het vooruitzicht, waarbij Vlaanderen en Nederland samenwerken ter promotie van het boek, leek het mij opportuun om dit te onderzoeken. 

Nederland

Volgens de meest recente cijfers uit het Rapport Tweede evaluatie van de Wet op de vaste boekenprijs  waren er in 2012 1.502 verkooppunt in Nederland (bron KBb). Volgens Wikipedia is Nederland het land met de hoogste boekhandeldichtheid. Zij geven echter geen cijfers. Het aantal inwoners in Nederland bedraagt 16,8 miljoen. De rekening is snel gemaakt. We komen uit op 1 boekhandel per 11.185 inwoners in Nederland.

Vlaanderen

Voor de cijfers van Vlaanderen baseer ik me op de gegevens van Meta4Books (Boekenbank) op 01/01/2014. Deze zijn de meest betrouwbare.Wat beschouw je als boekhandel? Om de vergelijking te kunnen maken met Nederland waar we het aantal verkooppunten van de KBb-leden nemen, neem ik voor Vlaanderen het aantal verkooppunten van de leden van de VVB. Niet het aantal leden, maar wel het aantal verkooppunten, want bv. Standaard boekhandel heeft niet minder dan 145 verkooppunten (winkels).

De VVB heeft (volgens M4B) 82 leden (verschillende juridische entiteiten) met 295 verkooppunten.

Volgens het Staatsblad telde Vlaanderen op 01/01/2012  6.345.387 inwoners. 

Op deze manier komen we tot 1 boekhandel per 21.509 inwoners in Vlaanderen.

Andere Europese landen

Als we met Nederland vergelijken, dan moeten we wel weten dat Nederland een zeer hoge boekhandeldichtheid heeft. Volgens Wikipedia zelfs de hoogste ter wereld. We hebben ook de dichtheid in de UK berekend. Op 63,2 miljoen inwoners zijn er daar nog 1.878 boekhandels, of 1 per 33.652 inwoners.

De dichtheid in Duitsland daarentegen ligt hoger. Op 80,5 miljoen inwoners zijn er 6.693 boekhandels, of 1 per 12.027 inwoners. Dit zijn gegevens die beschikbaar zijn op het internet. Er kan mogelijks een vertekening zijn (wat beschouwt men als boekhandel?), maar ze geven wel een indicatie.

Kunnen we daaruit concluderen dat de landen met een gereglementeerde boekenprijs (Duitsland, Nederland) beter scoren dan waar die niet bestaat (België, UK)? Mogelijks wel. Maar dit zou ook moeten vergeleken worden met de bevolkingsdichtheid, verstedelijking en graad van opleiding.

Verstedelijking en graad van opleiding zijn moeilijker te vergelijken. Maar de bevolkingsdichtheid is bekend. Nederland heeft een bevolkingsdichtheid van 490 inwoners per km², waardoor het na Malta het dichtstbevolkte land is van de EU. Vlaanderen heeft een bevolkingsdichtheid van 470 inwoners per km², wat +/- 4% lager is dan Nederland. (bron Eurostat 2012). Het verschil is dus niet zo erg groot.  

Eén conclusie kunnen we dus met zekerheid trekken : er is een merkelijk verschil tussen Vlaanderen en Nederland op het vlak van de dekkingsgraad van boekhandels per inwoner. In Nederland zijn bijna dubbel zoveel boekhandels beschikbaar per inwoner als in Vlaanderen. Er is dus nog werk aan de winkel ter ondersteuning van de Vlaamse boekhandel. 

Metadata om meer boeken te verkopen

Metadata worden steeds belangrijker. Vroeger stuurden uitgevers vertegenwoordigers de baan op om hun boeken te slijten bij de boekhandel waar de lezer dan zijn keuze maakte. Vandaag merken we dat steeds meer mensen hun keuze uit het brede boekenaanbod voorbereiden of zelfs bepalen door boeken te zoeken op internet. Het komt er dus zowel voor een uitgever als voor een boekhandel op aan om er voor te zorgen dat de lezer een zo aantrekkelijk mogelijk beeld krijgt van de boeken die je wilt promoten.
Meta4books, de metadata-afdeling van Boek.be, werkte in 2013 samen met CB aan een database waarin steeds meer informatie over boeken wordt samengebracht. Deze database heeft nu een naam: DANTE. Dit acroniem staat voor "Database voor Nederlandstalige Titel Exploitatie". Wat vind je daar nu meer in terug dan op de websites van de boekhandels? Om dat correct te kunnen beoordelen hebben we een benchmark uitgevoerd. We hebben vijf titels genomen uit de top 10 in Vlaanderen en drie titels uit de Top 60 van CPNB . Voor deze acht titels hebben we gekeken welke informatie terug te vinden is binnen DANTE en welke op een aantal belangrijke webshops, zijnde Bol.com, ECI, Bruno, Polare, Athenaeum boekhandel en Libris.

Wat stellen we vast? 

Laten we beginnen met de vijf Vlaamse toppers.
Bij bijna alle titels is cover en flaptekst beschikbaar. Enkel Jommeke en SOS Piet zijn blijkbaar zo Vlaams dat deze titels niet terug te vinden zijn op Polare, AB en Libris. Op een website behoort een cover en een beschrijving van het boek echt wel tot de basisinformatie. Hoe kan je anders een keuze maken? Van alle titels die de voorbije drie jaar zijn verschenen, dus het overgrote deel van de leverbare titels, beschikt DANTE vandaag bij 98,2% van deze titels over de cover. Bij de flapteksten ligt dat op 80%. Hier is nog werk aan de winkel langs de kant van de uitgevers.
DANTE beschikt ook bij heel wat van de onderzochte titels over een leesfragment, en informatie over de auteur. Enkel Bol.com beschikt ook over behoorlijk wat informatie over deze titels. Wellicht ook omdat Bol.com zich ook steeds meer op de Vlaamse lezer richt, terwijl de Nederlandse boekhandels de Vlaamse markt niet zo zeer bestrijken.

Als we de Nederlandse toppers bekijken, dan ziet het plaatje er lichtjes anders uit. Hier merken we dat Bol.com de marktleider is op het vlak van titelinformatie. Maar ze worden wel dicht op de hielen gezeten door DANTE die ook behoorlijk wat informatie kan aanbieden. Ook ECI scoort niet slecht, maar de andere webwinkels beperken zich quasi altijd tot de basisinformatie van het boek.

Het is duidelijk dat DANTE over belangrijke troeven beschikt om de boekhandel te voorzien van de nodige inhoudelijke metadata om zijn website aantrekkelijker te maken en dus meer boeken vindbaar en verkoopbaar te maken. Binnenkort zullen de boekhandels zowel in Nederland als in Vlaanderen de gelegenheid hebben om metadata af te nemen van DANTE om hun website op te smukken.

DANTE heeft nog een weg af te leggen op het vlak van Nederlandse metacontent. Maar hoe meer boekhandels de weg naar DANTE vinden, hoe meer uitgevers hun gegevens ter beschikking zullen stellen. Hopelijk kan Meta4books in 2014 voor een doorbraak zorgen op dit vlak.

Q3: het slechtste kwartaal van 2013, ook in Vlaanderen

GfK wist enkele dagen geleden in Boekblad te melden dat het derde kwartaal van 2013 "het slechtste kwartaal van het jaar was voor de algemene boekenmarkt". In Nederland daalde in deze periode de verkoop met 8,4% in omzet en met 11,2% in afzet. Is dit ook het geval in Vlaanderen?

Als we de cijfers van de Vlaamse boekenverkoop bekijken, dan zien we een gelijkaardige tendens als deze in Nederland. In Vlaanderen is de boekenverkoop in het derde kwartaal gedaald met 8%  in omzet en met 8,8% in afzet. De daling in de boekensector in het derde kwartaal is veel groter dan de daling die GfK meldt voor het geheel van de Belgische non food retail. Voor de non food zitten we op een negatieve groei van -1,6% ten opzichte van 2012. De moeite waard om te zoeken naar de dieperliggende oorzaken.
Wat onmiddellijk opvalt in de cijfers van Q3 2013 is de enorme daling van de verkoop in de top 10. De verkoop van de 10 beste lopende titels in Q3 2013 is met niet minder dan 44% verminderd in omzet en met bijna 60% in afzet. Vorig jaar werd de top 10 gedomineerd door de Vijftig Tinten trilogie die in het Q3 van 2012 op zich al goed was voor 7% van de totale omzet van de boekenverkoop in die periode.
Als we de omzet van de boekenverkoop in Q3 2013 bekijken minus de 10 top en deze vergelijken met dezelfde periode in 2012, dan is de daling veel minder en beperkt deze zich tot -3,6%. Het is duidelijk dat de toppers van dit jaar (Inferno van Dan Brown en Uit de bergen kwam de echo van Khaled Hosseini) het lang niet zo goed doen dan de toppers in 2012. De Vijftig Tinten trilogie zorgde dan ook een uitzonderlijke verkoop die zich niet elk jaar manifesteert.
Hoopgevend is wel dat in de week van de Boekenbeurs de boekenverkoop is gestegen met  0,9% ten opzichte van dezelfde week van vorig jaar. Het toont de enorme publicitaire kracht die de Boekenbeurs uitoefent op de totale promotie en verkoop van het boek in Vlaanderen. Tot vandaag kent de boekenverkoop een daling van - 2,3% ten opzichte van vorig jaar. Hopelijk zet de tendens van de Boekenbeursperiode zich door in de eindejaarsverkoop en kunnen we het jaar op dit niveau afsluiten.

Boekenbeurs onder vuur?

De 77^ste Boekenbeurs heeft de voorbije dagen voor behoorlijk wat commotie gezorgd. Aanleiding was een opiniestuk van een standhouder in De Standaard waarbij deze zowat alles en iedereen onder vuur nam en de Boekenbeurs klasseerde als “het Bokrijk voor de boekenwurm.”

Rudy Vanschoonbeek, de voorzitter van de Vlaamse Uitgevers Vereniging, nam in dezelfde krant reeds de verdediging op van de Boekenbeurs en belichtte terecht de diversiteit van het aanbod op de Beurs. Ik wil hier ingaan op een aantal andere aspecten.

Het lijkt me cruciaal om in deze discussie te vertrekken vanuit de bezoeker en de lezer. Want het is voor hen dat we de Boekenbeurs organiseren. Daarom organiseert Boek.be om de twee jaar een enquête onder de bezoekers. In 2012 werd deze enquête volgens de regels van de kunst uitgevoerd door de studenten marketing van de Karel de Grote Hogeschool. Uit deze enquête blijkt dat de bezoeker uitermate tevreden is van de Boekenbeurs. Niet minder dan 85% van de bezoekers is tevreden tot zeer tevreden en komt volgend jaar terug. Dat merken we ook aan de steeds weerkerende hoge bezoekerscijfers. Meer dan 150.000 boekenliefhebbers samen brengen op 12 dagen tijd op het grootste boekenevenement van de Lage Landen… Dat moet je verdienen. Menige Nederlander staat er met jaloezie en verbazing naar te kijken. 

8 op de 10 bezoekers die met de wagen komt, vindt binnen de 10 minuten parking. 92% van de bezoekers vindt de bereikbaarheid goed tot zeer goed. Er heerst ook een grote tevredenheid bij de bezoekers over diverse belevingsfactoren op de Beurs. Zo is men erg positief over de manier waarop de kinderen op de Beurs worden opgevangen met allerlei vormen van animatie. Steeds meer mensen komen in gezins- of familieverband en maken van hun bezoek aan de Beurs een daguitstap. Wie zoals de schrijvers van het opiniestuk durft te beweren dat de laatste jaren niets is veranderd aan de Beurs, heeft duidelijk in een (boeken)zak geleefd. Door de prijs van de mooiste stand heeft Boek.be tal van standhouders gestimuleerd om van hun stand een aantrekkelijke plek te maken. Hoewel er her en der nog verbetering mogelijk is, wordt de Beurs jaar na jaar mooier en aantrekkelijker. Boek.be stimuleert de uitgevers en boekhandels ook om meer animatie op de Beursvloer te brengen. Vorig jaar was de stand van de Jonge Helden hier een voorbeeld van. Dit jaar heeft de boekhandelsgroep Confituur dit met succes verder gezet. Ook het ePaviljoen met tal van innovatieve toepassingen, om nog van de digitale klas te zwijgen, groeit jaar na jaar en trekt steeds meer bezoekers aan.

Ja, er kwamen ook kritische bedenkingen uit de enquête van de bezoekers. Zo geeft 17% aan dat het te warm is en is 8% niet tevreden over de catering. Dit zijn twee punten waar Boek.be aan werkt, in de mate van het mogelijke. De voorbije drie jaar hebben we zwaar ingezet op het ecologische vlak. Zo gebruikt meer dan 3/4^de van de standhouders vandaag “groen licht” waardoor de warmte van de spots sterk is gereduceerd. Met de cateraar proberen we samen te zoeken naar een aantrekkelijk en betaalbaar aanbod. Maar eten verzorgen voor duizenden bezoekers is geen sinecure. In vergelijking met vele andere beurzen doet de catering van de Boekenbeurs het verre van slecht.

Dan rest nog de inkomprijs. Tot 2011 bedroeg de prijs 8 €. Uitgerekend in het topjaar 2012  (175.000 bezoekers) is een diversificatie van de tarieven ingevoerd. De prijs bleef dezelfde voor wie zijn ticket online bestelde. Enkel aan de kassa kostte een ticket dan 9€. Tijdens de luwe dagen werd een tariefverlaging doorgevoerd naar 7€. Online bedraagt de prijs maar 6€. Dit levert twee belangrijke voordelen op voor de bezoeker: de wachtrijen aan de kassa zijn aanzienlijk korter en op de drukkere dagen ontstaat er meer ruimte op de Beursvloer en wordt het aangenamer kuieren langs de stands. Gevolg: de bezoekers kopen  meer boeken. Vandaag kiest ruim 30% van de bezoekers voor een online ticket. Daarnaast zijn er nog tal van reductietarieven. Een kleine berekening leert ons dat nu ruim 60% van de bezoekers geniet van een verlaagd tarief en 7€ of minder betaalt om de Beurs te bezoeken. Of met andere woorden: de gemiddelde prijs van de Boekenbeurs ligt in 2013 lager dan in 2011. Even ter vergelijking: op het Autosalon, de grootste publieksbeurs in ons land, betaal je niet minder dan 13€.

Uiteraard is de Boekenbeurs voor verbetering vatbaar. Zowel de standhouders als Boek.be zijn zich hiervan bewust. Hierover ondervraagd op de radioprogramma Hautekiet antwoordde Harold Polis, de uitgever van de Bezige Bij, terecht: “Niet zeuren! Werken en lezen!”. Er is geen mooier product dan het boek. Er is geen mooier vak dan het Boekenvak. Laten we alle krachten bundelen om er voor te zorgen dat de lezer kwaliteit krijgt aangeboden in de meest diverse vormen en genres. Daar is de lezer in het algemeen en de bezoeker van de Boekenbeurs veel meer mee gebaat dan met een klaagzang. Boek.be heeft dit jaar fors ingezet op de toekomst. Onder andere door een uitbreiding van het ePaviljoen en via een uitgebreid scholenprogramma waarbij we meer dan 4.800 scholieren hebben opgevangen in een belevingstocht. Samenwerking was hier het devies: samen met de auteurs, Stichting Lezen, VFL en Canon hebben we dit programma met succes en tot grote tevredenheid van leerlingen en leerkrachten uitgewerkt. Dit zijn de lezers van de toekomst en zij verdienen dit. Zij zullen de komende jaren de prachtige boeken van onze Vlaamse uitgevers kopen en lezen. Zij verdienen mooie boeken, prachtige boekhandels en een spetterende Boekenbeurs. Door samen te werken kan het boekenvak deze uitdaging zeker aan. 

Is pessimisme wel op zijn plaats?

Er circuleren nogal wat pessimistische verhalen in het Vlaamse boekenvak. Aanleiding zijn de tegenvallende verkoopcijfers van de laatste maanden. Het is een feit, de boekenverkoop doet het de laatste maanden duidelijk minder goed dan vorig jaar. Op jaarbasis daalt de boekenverkoop in de eerste tien maanden van 2013 met 2% ten opzichte van de verkoop in 2012 in dezelfde periode. Maar als we de cijfers nauwkeurig analyseren, dan valt er toch wel iets bijzonders op te merken.
In 2012 kenden we het gigantische succes van de Vijftig Tinten trilogie van E.L. James. Deze boeken werden voor een belangrijk deel gekocht door mensen die doorgaans weinig of geen boeken kopen. In 2012 bedroeg het aandeel van deze Vijftig Tinten trilogie niet minder dan 3,8% van omzet van de boekenverkoop in Vlaanderen. In 2013 is deze hype over zijn hoogtepunt, waardoor het aandeel van deze trilogie in de totale boekenverkoop van 2013 (tot vandaag) teruggelopen is naar 1,4%. Met andere woorden: het wegvallen van de hype van de Vijftig Tinten trilogie is goed voor een verschil van 2,3% in de boekenverkoop.
De Vijftig Tinten trilogie was een fenomeen dat niet zo vaak voorkomt. We moeten al terug naar 2009 met het succes van de Millenium trilogie van Stieg Larsson en daarvoor de succesperiode van Harry Potter om een vergelijkbaar succesverhaal te kunnen optekenen.
Als we dus abstractie maken van deze uitzonderlijke bestseller, een fenomeen dat zich niet jaarlijks herhaalt, dan blijft de verkoop van het boek in Vlaanderen nagenoeg op hetzelfde niveau als 2012. Panikeren over een "tanende belangstelling" bij het publiek voor het boek lijkt me dan ook meer dan voorbarig. Het boek heeft nog een stralende toekomst voor zich, al dan niet op papier. Auteurs en uitgevers beschikken over meer dan voldoende creativiteit om het publiek de komende maanden en jaren opnieuw te verbazen.