Is pessimisme wel op zijn plaats?

Er circuleren nogal wat pessimistische verhalen in het Vlaamse boekenvak. Aanleiding zijn de tegenvallende verkoopcijfers van de laatste maanden. Het is een feit, de boekenverkoop doet het de laatste maanden duidelijk minder goed dan vorig jaar. Op jaarbasis daalt de boekenverkoop in de eerste tien maanden van 2013 met 2% ten opzichte van de verkoop in 2012 in dezelfde periode. Maar als we de cijfers nauwkeurig analyseren, dan valt er toch wel iets bijzonders op te merken.
In 2012 kenden we het gigantische succes van de Vijftig Tinten trilogie van E.L. James. Deze boeken werden voor een belangrijk deel gekocht door mensen die doorgaans weinig of geen boeken kopen. In 2012 bedroeg het aandeel van deze Vijftig Tinten trilogie niet minder dan 3,8% van omzet van de boekenverkoop in Vlaanderen. In 2013 is deze hype over zijn hoogtepunt, waardoor het aandeel van deze trilogie in de totale boekenverkoop van 2013 (tot vandaag) teruggelopen is naar 1,4%. Met andere woorden: het wegvallen van de hype van de Vijftig Tinten trilogie is goed voor een verschil van 2,3% in de boekenverkoop.
De Vijftig Tinten trilogie was een fenomeen dat niet zo vaak voorkomt. We moeten al terug naar 2009 met het succes van de Millenium trilogie van Stieg Larsson en daarvoor de succesperiode van Harry Potter om een vergelijkbaar succesverhaal te kunnen optekenen.
Als we dus abstractie maken van deze uitzonderlijke bestseller, een fenomeen dat zich niet jaarlijks herhaalt, dan blijft de verkoop van het boek in Vlaanderen nagenoeg op hetzelfde niveau als 2012. Panikeren over een "tanende belangstelling" bij het publiek voor het boek lijkt me dan ook meer dan voorbarig. Het boek heeft nog een stralende toekomst voor zich, al dan niet op papier. Auteurs en uitgevers beschikken over meer dan voldoende creativiteit om het publiek de komende maanden en jaren opnieuw te verbazen.

Een klein bericht met mogelijks grote gevolgen

In een Nederlandse krant verscheen op 23 juli 2013 een klein bericht onder de titel “WPG en Lannoo samen”. Het bericht werd door geen enkele krant, of website, ook niet door Boekblad verder opgepikt. Nochtans lijkt het mij een bericht met grote nieuwswaarde. “Twee van de grote uitgevers in Nederland, Lannoo Meulenhoff en WPG willen een gezamenlijk bedrijf oprichten. Dat hebben ze bij de toezichthouder gemeld. WPG’s financieel directeur Harry van der Linden zegt dat het in ieder geval niet om een fusie of overname gaat. Vanwege de omvang van dit gezamenlijke project is eerst toestemming van de toezichthouder ACM (Autoriteit Consument en Markt) nodig omdat beider uitgevers al een aanzienlijk marktaandeel hebben. ‘Tot die toestemming houden we verdere plannen nog voor ons’, aldus Van der Linden.”

WPG en Lannoo zijn niet alleen in Nederland grote spelers. In Vlaanderen vertegenwoordigen hun uitgeverijen samen 27% van de boekenmarkt (cijfers van GfK in 2012). Als we ook de distributieactiviteiten van beide uitgeverijen bij dit cijfers bijtellen, dan komen we voor 2012 op een totaal marktaandeel van 41%. Dit is zeer aanzienlijk. Het is natuurlijk nog niet echt duidelijk wat de plannen juist inhouden, maar de kans is groot, als deze plannen zouden doorgaan, dat het uiteindelijk tot een fusie zou leiden. Dit zal natuurlijk een grote impact hebben op het boekenvak, zowel in Vlaanderen als Nederland. Bijna de helft van de distributie van de boeken in Vlaanderen zou in dat geval bij één speler terecht komen. Als we daarbij ook nog in rekening nemen dat de retail in Vlaanderen voor een belangrijk deel in handen in van een grote keten met 149 winkels, dan zou dit kunnen leiden tot een situatie waarbij één uitgever/distributeur en één grote boekhandelsketen samen bijna de helft van de boekenmarkt zouden kunnen gaan beheersen. Of dit ten goede zal komen van het brede en diverse aanbod van boeken aan de consument is nog zeer de vraag.

Dit is natuurlijk geen exclusief Vlaams of Nederlands fenomeen. In de VS kondigden Random House en Penguin in oktober 2012 een grote fusie aan. Op die manier werd de grootste uitgeverij ter wereld gevormd. John B Thompson, auteur van Merchants of Culture, sprak hierover ook nog op de Leerstoel Boek.be in maart 2013. Brits en Amerikaanse uitgevers staan onder druk van een wijzigende markt. Spelers als Amazon en Apple verstoren de activiteiten die uitgevers al decennia gewoon zijn te voeren. Als men groei wil nastreven en een hoger rendement wil bereiken, dan zijn er vandaag in de Angelsaksische markt maar twee mogelijkheden: of men fuseert met een andere grote speler, of men koopt middelgrote uitgevers op. Op de markt ontstaan er daarom vooral twee soorten uitgevers: grote concerns die steeds proberen te groeien en een hoger rendement proberen te worden. En kleine uitgevers die zelfstandig werken, soms binnen een bepaalde niche. Eenmaal men doorgroeit, is de kans groot dat een grote speler met dollars komt aankloppen om het bedrijf over te kopen.

Tot nu toe zagen we deze fenomenen veel minder in het Nederlandse taalgebied. Maar onder druk van de digitalisering die toch wel belangrijke investeringen vraagt, is onze markt blijkbaar niet langer immuun voor deze tendens. Ook toenemende convergentie tussen tv, film en boek lijdt tot grotere samenwerkingsverbanden. De samenwerking tussen Woestijnvis, SBS enWPG is daar een duidelijk voorbeeld van.

Dat de boekenmarkt de komende jaren volop zal bewegen, inclusief fusies en overnames, lijkt vrij duidelijk. En dat de samenwerking tussen kranten, tijdschriften, boekenuitgevers en tv-makers nog zal leiden tot onverwachte fusies en samenwerkingsverbanden is ook vrij duidelijk. Kleine uitgevers zullen aan deze uitdagingen kunnen weerstaan, als ze zich bewust zijn van hun kracht en kiezen voor een specifieke niche die ze op een frisse en creatieve manier weten te benaderen. Want grote concerns driegen wel eens over het hoofd te zien dat de relatie tussen een auteur en een uitgever of redacteur een belangrijke invloed heeft op het succes van een uitgeverij.

Hoe omgaan met overproductie van boeken?

Het voorbije weekend ben ik een kijkje gaan nemen op de Boekenmarkt die Lannoo samen met boekhandel 't Oneindige Verhaal organiseerde in mijn thuishaven Sint-Niklaas. Het is de eerste keer dat in een zo ruime boekenmarkt van verramsjte boeken bezocht.Er lagen naast stapels boeken van uitgeverij Lannoo ook nog boeken van uitgeverij Meulenhoff en van Baeckens books.  Boeken die vaak amper een jaar oud zijn en er splinternieuw uitzien.
Als boekenliefhebber en boekenkoper is dit natuurlijk een schitterende zaak. Voor een prikje (drie, vijf of negen euro) kan je prachtige boeken kopen die absoluut nog niet verouderd zijn. Het resultaat was dat ik met twee volle zakken boeken naar huis ging en slechts een vijftigtal euro armer was.
Als boekenvakker fronste ik toch wel mijn wenkbrauwen. Kannibaliseren we op deze manier niet de normale boekenverkoop? Is dit de manier waarop we als boekensector met overproductie moeten omgaan? Moeten we er niet eerder naar streven om de overproductie tot een minimum te beperken?
De vraag stellen, is ze meteen ook beantwoorden. Met de huidige druktechnieken en printing on demand moet het toch mogelijk zijn om de overschotten tot een minimum te beperken. Zeker als men als een uitgeverij zelf over een drukkerij beschikt en alles in eigen huis drukt. Het gevaar ontstaat dat men bij boekenkopers de reflex gaat ontwikkelen om enkele maanden te wachten om het boek te kopen, tot wanneer het in het ramsjcircuit terechtkomt.
Het is natuurlijk positief dat een uitgever de lokale boekhandel betrekt bij de organisatie voor zo'n boekenuitverkoop. Op die manier pikt de lokale boekhandel ook nog een graantje mee van deze handel. Maar of we als boekenvak op langere termijn baat hebben bij zo'n massale uitverkopen, betwijfel ik ten zeerste.  

Groeiend aantal e-boeklezers in de VS

Half december 2012 werd "de snelle dood van de e-boekenlezer" aangekondigd. Aanleiding was het feit dat in 2012 de verkoop van de e-inkt-readers wereldwijd fors is afgenomen met niet minder dan 36%. De zwart-wit e-reader wordt op de markt verdrongen door de vele tablets (vooral de iPad) die erg geliefd zijn bij de consument, niet in het minst tijdens de feestdagen eind 2012. Dat de e-inkt technologie niet het eindpunt maar eerder het begin van het digitale lezen inluidde, was voor insiders al langer bekend. Maar uit dit bericht de conclusie trekken dat het elektronische lezen een snelle dood tegemoet gaat, lijkt me niet alleen een brug te ver. Het is gewoon een foute conclusie. Het elektronische lezen (e-reading) is aan een opmars toe in de Angelsaksische wereld. Dit werd duidelijk aangetoond door een uitgebreid onderzoek door het Amerikaanse onderzoekscentrum PEW. Het loont de moeite om even in te zoomen op dit zeer interessante onderzoek.
Omdat het nogal wat parallellen bevat met het onderzoek rond het lees, leen en koopgedrag in Vlaanderen, schets ik hier een aantal vergelijkingspunten.
Terwijl in Vlaanderen 71% van de mensen minstens één boek leest per jaar, zijn er in de VS 75% lezers. Toch wel opvallend dat we hier ietwat lager scoren dan de VS. Dit verschil situeert zich vooral bij de mannen, want zowel in de VS als in Vlaanderen leest 81% van de vrouwen boeken. In de VS leest 70% van de mannen, terwijl dit bij ons slechts 61% bedraagt.
Als we dit per leeftijdsgroep bekijken, dan valt vooral op dat de groep tussen 20 en 30 jaar het opvallend beter doet in de VS (vermits de leeftijdsgroepen niet helemaal gelijk lopen, is een 1 op 1 vergelijking niet mogelijk). Hier is bij ons duidelijk werk aan de winkel. Opvallende gelijkenis is het feit dat het lezen boven de 60 jaar afneemt. Hoewel deze leeftijdsgroep meer tijd heeft om te lezen, zijn er andere redenen waarom lezen minder aantrekkelijk wordt.
Dat het studieniveau en het inkomen een belangrijke rol spelen in het leesgedrag loopt in beide landen vrijwel parallel. Het is ook een vrij logisch gegeven. 
Opvallend verschil is natuurlijk het digitale lezen: op één jaar tijd is het aantal mensen dat digitaal leest in de VS gestegen van 16 naar 23%. In Vlaanderen zijn hierover geen exacte cijfers bekend, maar het ligt zeker beneden de 2%. Zowat 1 Amerikaan op 4 leest een boek op een e-reader of tabletcomputer. 33% van de bevolking heeft ofwel een e-reader of een tablet, terwijl dit bij ons rond de 25% ligt. Opvallend hier is dat de stijging het grootst is in twee leeftijdcategorieën, nl. de 16,17 jarigen: + 15% en de groep tussen 30 en 49 jaar: + 16% . Het digitale lezen neemt dus vooral toe bij jongeren en bij de actieve bevolking. Dat het digitale lezen vooral de stedelingen aantrekt en minder de mensen op het platteland, zal wellicht niemand verbazen.

Enkele conclusies?
1. Het digitale lezen is in opmars in de VS. Met het succes van de tablets verdient het digitale lezen ook bij ons de nodige aandacht. Wie dacht dat door een daling in de verkoop van de e-readers het digitale lezen zou verdwijnen, heeft het duidelijk mis voor.
2. Digitaal lezen heeft niet direct een negatief effect op het lezen. Terwijl bijna een kwart van de Amerikanen digitaal leest, is er geen duidelijke daling in het leesgedrag waar te nemen.
3. Het zijn vooral jongere lezers en actieve dertigers/veertigers die het digitale lezen omarmen. De toekomst lijkt dus weggelegd voor het digitale lezen.   
 

Steun je lokale boekhandel via twitter #steunjeboekwinkel

Op dit ogenblik worden in Nederland flink wat steunbetuigingen aan de lokale boekhandel gelanceerd via twitter. De gemeenschappelijke hashtag is #steunjeboekwinkel.
Wiebe De Jaeger (uitgeverij Eburon) bracht deze rage aan het licht op zijn blog 
De actie werd in gang gezet door Pieter Offermans (@StoriesGuy op twitter).
Op zijn blog schreef hij het volgende:
"Pakjesavond en kerst komen eraan. In mijn geval betekent dat: boeken kopen. Zoals velen van jullie heb ik veel van mijn lectuur de afgelopen jaren online aangeschaft. Lekker makkelijk, vond ik. Maar daarmee begonnen wel de boekwinkels uit het straatbeeld te verdwijnen. Oeps! Dat was niet de bedoeling. Ik voel me juist zo welkom in de boekwinkel. Ik word er vriendelijk geholpen en krijg altijd goed advies. Ik kan er rustig rondneuzen en even de drukte van de stad ontvluchten. Het zou een ramp zijn als dat voorgoed verdwijnt."

Zijn oproep om via de hashtag #steunjeboekwinkel je lokale boekhandel in het zonnetje te zetten werd door verschillende mensen opgepikt, o.a. een aantal bekende auteurs.
Waarom zouden we in Vlaanderen niet meedoen en de vele voordelen van de lokale boekhandel in de verf zetten. Twitteraars aller landen: geef je mening over je lokale boekhandel via #steunjeboekwinkel.

De aantrekkingskracht van een breed aanbod

"De Boekenbeurs 2012 overtreft alle verwachtingen". Dat meldt Boek.be op haar website . Het is inderdaad opmerkelijk dat in tijden van economische crisis de Boekenbeurs een groot succes is geworden. Niet alleen het aantal bezoekers ligt boven de verwachtingen. Ook de boekenverkoop is gestegen ten opzichte van 2011. De laatste dagen van de Boekenbeurs ben ik mijn oor te luisteren gaan leggen bij een aantal uitgevers en standhouders om te horen wat zij hierover denken. Een van de punten die heel wat uitgevers signaleren is het feit dat er zeer breed werd ingekocht. Niet alleen de bestsellers gingen vlotjes over de toonbank. Ook heel wat titels waarvan weinig werd verwacht, deden het goed. Je komt daarmee snel bij het punt dat het publiek wellicht op de Boekenbeurs boeken vindt die het vandaag niet (meer) in de boekhandel terugvindt. Het is een feit dat omwille van de onzekere verkoop heel wat boekhandels minder titels inkopen. Er wordt ook steeds meer en meer ingezet op de bestsellers in de hoop op die manier de verkoop aan te zwengelen. Een logische evolutie. Maar misschien is "out of the box denken" hier toch op zijn plaats. Dat uitgerekend hierdoor de boekenliefhebber op de Boekenbeurs kennis maakt met boeken die men anders niet vindt, is toch wel opmerkelijk. Misschien kunnen uitgevers en boekverkopers hier creatief op inspelen. Een standhouder merkte bijvoorbeeld op dat een hele muur met de reeks ".... for dummies" erg succesvol was, boeken die maar sporadisch de weg vinden naar de boekhandel. Misschien zou een boekhandel hetzelfde kunnen doen en gedurende een maand een muur vrijmaken voor een brede selectie van "... for dummies". Mits goede afspraken met uitgevers kan dit wel eens verrassende resultaten opleveren. Zo zijn er wellicht nog tal van initiatieven met specifieke reeksen of genres te bedenken waarbij men tijdelijk een nieuwe selectie in de boekhandel kan plaatsen, waardoor de boekenliefhebber nieuwe dingen kan ontdekken. Het hoeft niet persé tot een hogere voorraad te leiden. De uitgevers hebben er geen belang bij dat hun boeken in een magazijn ligt te bestoffen. Uitgeverij Lemniscaat heeft in Nederland reeds een initiatief genomen. Waarom zitten uitgevers en boekverkopers niet meer samen om creatieve initiatieven in deze richting te bedenken? Het fenomeen verdient alvast de aandacht want het is een opvallende trend geweest op de Boekenbeurs.

Hoe ziet de Boekenbeurs er uit in 2022?

Ik kreeg onlangs een telefoontje van een journalist van De Tijd met de vraag: hoe zou de Boekenbeurs er uit zien in 2022? Zal er überhaupt nog behoefte zijn aan een evenement als de Boekenbeurs?

Het is natuurlijk moeilijk om ver vooruit te kijken. Een glazen bol is niet echt betrouwbaar. Wie weet welke technologische ontwikkelingen er zich voordoen binnen 5, 6 jaar? Maar ik vond de vraag zo uitdagend dat ik er dieper wil op ingaan op deze plek.

Eerst en vooral moeten we toegeven: de boekensector is niet de meest vooruitstrevende sector in de wereld. Grootse ontwikkelingen voltrekken zich meestal eerst buiten het traditionele boekbedrijf om daarna in meerdere of mindere mate te worden opgepikt. Ook de Vlaamse lezer is eerder conservatief. Denken we maar aan de verkoop via internet die in het buitenland sneller ingeburgerd geraakte dan bij ons.

Ik durf dan ook met een vrij grote zekerheid poneren dat het papieren boek binnen 10 jaar nog altijd het centrale gegeven zal zijn op de Boekenbeurs 2022. In 2002 was de Boekenbeurs ook niet fundamenteel anders dan deze in 2012.

En toch zal de Boekenbeurs er totaal anders uitzien. Alleen al omdat in 2015 Antwerp Expo gaat verbouwen en meer mogelijk wordt. Rond de papieren boeken zullen er veel meer digitale toepassingen worden aangeboden. Audiovisuele middelen zullen meer en meer hun intrede doen om de boeken te promoten.

Centraal gegeven wordt m.i. beleving. De wensen en de interesses van de lezer zullen nog meer centraal komen te staan. De opdeling van de stands per uitgever zal tegen dan zijn langste tijd hebben gekend. Eilanden volgens een thematische indeling lijken mij de toekomst. Want een lezer komt niet naar de Beurs voor een uitgeverij (hoe graag de uitgever ook communiceert met zijn lezer)  maar voor een thema, voor een auteur, voor een ervaring, de moeite waard om zich te verplaatsen. Technieken zoals NFC (near field communication) zullen in de smartphones geïntegreerd zijn, zodat betaling aan een centrale terminal piece of cake wordt.

Bezoekers zullen hun interesses kunnen opgeven in hun smartphone en via het semantische web zullen zij op hun smartphone een parcours  gepresenteerd krijgen langs de thematische eilanden die hen interesseren.  Je gsm brengt je automatisch naar de plek waar je favoriete auteur aan het signeren is. Binnen 10 jaar is Google Glasses wellicht ingeburgerd. Als je wilt, krijg je op je bril informatie over jouw favoriete thema's, auteurs enz... Je Google Glasses biedt je op elke plek informatie over boeken en auteurs die aanwezig zijn.

Een andere ontwikkeling die ik voorzie is interactief papier. Nu wordt er al geëxperimenteerd met speciale inkt die wanneer die aan licht wordt blootgesteld, klank en beeld produceert. Het papieren boek wordt hiermee zelf 'enhaunched' en concurrent van het beeldscherm.

Via touchtables zal je kunnen grasduinen in een digitale kiosk. Je hoeft je tablet maar op de kiosk te leggen en je schuift het digitale boek zo op je reader. Boeken zullen tal van varianten kennen: een papieren versie, een interactieve, een game, een televisiereeks...  Uitgevers en andere mediabedrijven zullen hun krachten bundelen om al deze vormen samen te presenteren, samen met de creatieve bedenkers ervan ( o.a. de auteurs, de illustratoren enz...) om de lezer in vervoering te brengen.

Naast de digitale beweging zal er wellicht ook een tegenbeweging ontstaan. Evoluties voltrekken zich nooit in één enkele richting. Naast het koele digitale zal het tastbare, het voelbare, het ruikbare ook aan belang toenemen bij een groeiende groep mensen. Boekbeleving zal ook meer en meer in een zintuiglijke richting evolueren. Boeken stralen rust uit en in een drukke wereld zullen heel wat mensen het papieren boek opzoeken om die rust terug te vinden. En zoals stress en rust naast mekaar bestaan, zal het zintuiglijk genot van (papieren) boeken ook naast digitale boeken blijven bestaan.

Neen, ik verwacht niet dat de Boekenbeurs aan aantrekkingskracht zal verliezen. Als de organisatoren verder volop de kaart van de beleving trekken zoals ze nu bezig zijn en er voor zorgen dat de Beurs hip blijft en de moeite waard is om interessante dingen te ontdekken, auteurs te ontmoeten en te ontdekken via de nieuwste technologieën, zullen lezers het nog altijd de moeite vinden om zich te verplaatsen.